• चिरायत (चिरायता) वनस्पती : आयुर्वेदिक औषधी गुण, उपयोग व संपूर्ण माहिती
Chirata (Swertia chirata): Ayurvedic Medicinal Properties, Uses & Complete Information
🌱 वनस्पतीची नावे (Names of the Plant)
🔹 मराठी नाव. : चिरायत, कडू चिरायत
🔹 हिंदी नाव : चिरायता, कड़वा चिरायता
🔹 इंग्रजी नाव. : Chirata, Indian Gentian
🔹 संस्कृत नाव. : किराततिक्त, भूनिंब
🔹 Scientific Name (शास्त्रीय नाव) : Swertia chirata
कुळ (Family) : Gentianaceae
• चिरायत वनस्पतीचा परिचय
चिरायत ही अत्यंत कडू चवीची, औषधी वनस्पती असून आयुर्वेदात ती फार महत्त्वाची मानली जाते. ही वनस्पती प्रामुख्याने ताप, पचनविकार, रक्तदोष व यकृत विकारांवर वापरली जाते. चिरायत ही प्राचीन आयुर्वेदिक ग्रंथांमध्ये उल्लेखलेली वनस्पती आहे.
• वनस्पतीचा प्रकार (Plant Type) : औषधी रोप (Herbaceous Plant), एकवर्षायू (Annual) वनस्पती आहे.
• उंची. : साधारण 30 ते 90 से.मी इतक्या उंचीचे रोप असते.
• पाने (Leaves) : पाने समोरासमोर (Opposite) वाढलेली, लांबट, टोकदार व हिरव्या रंगाची, अत्यंत कडू चव असलेली असतात. औषधी दृष्टीने फार उपयुक्त अशी ही पाने असतात.
• फुले (Flowers) : लहान, हिरवट-पिवळ्या रंगाची फुले या वनस्पतीस येतात. ती गुच्छामध्ये येतात. व औषधी गुणधर्म असलेली असतात.
• खोड (Stem) : सरळ, नाजूक व हिरव्या ते फिकट तपकिरी रंगाचे असते.
• बिया (Seeds) : लहान, तपकिरी रंगाची असतात. यापासून नवीन रोपे तयार केली जातात. निर्माण होतात.
🌍 आढळणारे प्रदेश (Distribution)
भारत – हिमालयीन प्रदेश, उत्तराखंड, हिमाचल प्रदेश, सिक्कीम, अरुणाचल प्रदेश, नेपाळ, भूतान
समुद्रसपाटीपासून 1200–3000 मीटर उंचीवर
⚕️ आयुर्वेदिक गुणधर्म :
रस : तिक्त (कडू) रसाची ही वनस्पती आहे.
गुण : लघु, रूक्ष, म्हणजे कोरडेपणा असतो.
वीर्य : शीत
विपाक : कटु
दोष प्रभाव : पित्त व कफ शमन करणारी आहे.
चिरायतचे औषधी उपयोग
1) पोट व आतड्यांचे विकार
पोटातील आतड्यांत कीड निर्माण झाल्यास, लहान मुलांना जंत किंवा जुलाब झाल्यास एक चमचा चिरायत पावडर अडीच मिली पाण्यात घालून उकळावी.
ते पाणी थंड झाल्यावर त्यात मध मिसळून जेवणापूर्वी किंवा जेवणानंतर एक तासाने घ्यावे.
हा उपाय सतत एक आठवडा केल्यास कीड नष्ट होऊन पचनसंस्था सुरळीत कार्य करू लागते.
पोट दुखत असेल किंवा जुलाब सुरू झाले असतील तर अडीच मिली पाण्यात चिरायत पावडर एक चमचा टाकून रात्रभर झाकून ठेवावे.
सकाळी उपाशीपोटी घेतल्यास लाभ होतो.
2) त्वचेचे विकार
रक्तातील अशुद्धतेमुळे त्वचारोग, खाज, खुजली, चट्टे निर्माण झाल्यास चिरायतची पाने ठेचून त्वचेवर लावावीत.
चिरायतचा काढा पिल्यास देखील त्वचारोग बरे होण्यास मदत होते.
तोंडावर बारीक पुरळ आल्यास चिरायत पावडर किंवा पेस्ट लावल्यास फायदा होतो.
3) सोरायसिस (Psoriasis)
सोरायसिस असल्यास चिरायत, गिलोय व कुटकीच्या सालीचे चूर्ण एकत्र करावे.
त्यापैकी अडीच मिली मिश्रण एक कप पाण्यात उकळून काढा करून रोज पिल्यास रोग कमी होण्यास मदत होते.
4) डोळ्यांची दृष्टी
डोळ्यांची दृष्टी कमी झाल्यास चिरायतची पाने ठेचून डोळ्यांवर लेप लावावा.
किंवा सुकी पेस्ट ओलसर करून लावल्यास दृष्टी सुधारण्यास मदत होते.
5) यकृत (लिव्हर) विकार
लिव्हरमध्ये टॉक्सिन वाढल्यास व कार्यक्षमता कमी झाल्यास चिरायत पानांची पावडर किंवा पानांचा रस घ्यावा.
हा रस सकाळी काढा करून, थंड झाल्यावर मधासोबत प्यायल्यास लिव्हर स्वच्छ होऊन कार्यक्षमता वाढते.
6) कर्करोग व गाठी
कॅन्सरची गाठ किंवा शरीरावर इतर गाठी असल्यास चिरायतचा काढा नियमित घेतल्यास गाठी कमी होण्यास मदत होते.
नेपाळी चिरायत ही कर्करोगावर प्रभावी औषधी वनस्पती मानली जाते.
7) रोगप्रतिकारशक्ती
चिरायतचे सेवन केल्याने शरीराची रोगप्रतिकारशक्ती वाढते.
8) ताप व संसर्गजन्य आजार
ताप, अंगदुखी, हात-पाय दुखणे, नाक-तोंड गरम होणे, शरीरातील उष्णता वाढणे, किडनी इन्फेक्शन, थकवा, आळस, कफ विकार, मलेरिया किंवा कोणताही ताप असल्यास चिरायतचा काढा पिणे उपयुक्त ठरते.
किंवा चिरायत मदर टिंचरचे २० थेंब एक पेला कोमट पाण्यात टाकून जेवणापूर्वी किंवा नंतर प्यावे.
हा उपाय १० ते १२ दिवस केल्यास जुनाट ताप, मलेरिया, डेंग्यू, टायफॉइड, विषमज्वर कमी होतो.
चिरायत हे औषध होमिओपॅथी तज्ञ कालीकुमार भट्टाचार्य यांनी शोधले असे मानले जाते.
9) तापकारक जंतू
ताप निर्माण करणारे बॅक्टेरिया नष्ट करण्याचे कार्य चिरायत करते.
मधासोबत चिरायत पावडर चाटण केल्यास ताप कमी होतो व विषाणू नष्ट होतात.
10) अॅसिडिटी व उलटी
अॅसिडिटी वाढणे, उलटी, कोरडे ढेकर यावर चिरायतचा काढा पिल्यास पित्त कमी होते व शरीर निरोगी राहते.
11) गलगंड व शरीरावरील गाठी
गलगंड किंवा शरीरावर गाठी निर्माण झाल्यास चिरायत काढा किंवा पावडर स्वरूपात सेवन लाभदायक ठरते.
12) मधुमेह
मधुमेहामध्ये साखर नियंत्रणात ठेवण्यासाठी व इन्सुलिन निर्मितीची क्षमता वाढवण्यासाठी चिरायत मदत करते.
13) अॅनिमिया (रक्तक्षय)
शरीरात रक्त कमी होणे किंवा पिवळेपणा जाणवणे कमी करण्यासाठी चिरायत काढा उपयुक्त ठरतो.
14) मानसिक तणाव
चिरायत मानसिक तणाव कमी करण्यास मदत करते.
15) स्त्रीरोग
मासिक पाळीत जास्त रक्तस्त्राव होत असल्यास किंवा गर्भाशयास सूज असल्यास चिरायत काढा घेणे फायदेशीर ठरते.
16) रक्तपित्त
नाकातून रक्त येणे, शौचेतून रक्त जाणे यावर एक चमचा चिरायत पावडर किंवा रस एक कप पाण्यात उकळून अर्धा कप काढा तयार करावा.
तो थंड करून मध किंवा मिश्री घालून प्यायल्यास रक्तस्त्राव कमी होतो.
17) आतड्यांच्या जखमा व अल्सर
मोठ्या आतड्यात जखम किंवा पोटात अल्सर असल्यास चिरायत व मुलेठी एकत्र सेवन केल्यास हानिकारक जंतू नष्ट होऊन जखम बरी होण्यास मदत होते.
18) वातदोष व सांधेदुखी
वातदोष व सांधेदुखी असल्यास चिरायतचा काढा लाभदायक ठरतो.
19) त्रिफळा मिश्रण
चिरायत, हिरडा, बेहडा व आवळा यांचे एकत्रित चूर्ण करून दररोज एक चमचा सेवन केल्यास आरोग्यास अत्यंत लाभदायक ठरते.
चिरायत कसे घ्यावे (सेवन पद्धती)
1) चिरायत काढा कसा करावा
(ताप, पोटाचे विकार, मधुमेह, त्वचारोग, लिव्हर, रोगप्रतिकारशक्तीसाठी)
अडीच मिली (सुमारे १ कप) पाणी घ्यावे.
त्यात १ चमचा चिरायत पावडर किंवा चिरायतची पाने टाकावीत.
पाणी उकळून अर्धे राहू द्यावे.
नंतर गाळून कोमट किंवा थंड झाल्यावर प्यावे.
👉 सकाळी उपाशीपोटी किंवा जेवणानंतर १ तासाने घ्यावा.
👉 दिवसातून १ वेळा, गरज असल्यास २ वेळा.
2) चिरायत पावडर कशी घ्यावी
(ताप, पोटदुखी, रक्तशुद्धी, अॅसिडिटी, वातदोष)
½ ते १ चमचा चिरायत पावडर घ्यावी.
ती मधासोबत चाटावी किंवा
कोमट पाण्यासोबत घ्यावी.
👉 दिवसातून १ वेळ पुरेशी असते.
3) चिरायत भिजवलेले पाणी
(जुलाब, पोटदुखी, आतड्यांचे विकार)
अडीच मिली पाण्यात १ चमचा चिरायत पावडर टाकावी.
रात्रभर झाकून ठेवावी.
सकाळी उपाशीपोटी गाळून प्यावी.
👉 ५–७ दिवस घ्यावी.
4) चिरायत रस कसा घ्यावा
(लिव्हर टॉक्सिन, रक्तशुद्धी, त्वचारोग)
ताजी चिरायत पाने ठेचून रस काढावा.
रस थोड्या पाण्यात उकळून काढा करावा.
थंड झाल्यावर थोडा मध मिसळून प्यावा.
👉 सकाळी उपाशीपोटी घेणे उत्तम.
5) चिरायत मदर टिंचर कसे घ्यावे
(जुनाट ताप, मलेरिया, डेंग्यू, टायफॉईड)
१ पेला कोमट पाणी घ्यावे.
त्यात २० थेंब चिरायत मदर टिंचर टाकावे.
👉 दिवसातून १ वेळ, १०–१२ दिवस घ्यावे.
6) त्वचारोगासाठी बाह्य उपयोग
(खाज, खुजली, पुरळ, चट्टे, सोरायसिस)
चिरायतची ताजी पाने ठेचून पेस्ट तयार करावी.
ती बाधित त्वचेवर लावावी.
दिवसातून १–२ वेळा लावता येते.
7) डोळ्यांसाठी उपयोग
चिरायतची पाने ठेचून हलका लेप तयार करावा.
डोळे बंद ठेवून बाहेरून हलक्या हाताने लावावा.
👉 डोळ्यांत थेट टाकू नये.
8) मिश्र चूर्ण स्वरूपात सेवन
(आरोग्यवर्धनासाठी)
चिरायत + हिरडा + बेहडा + आवळा
हे सर्व समप्रमाणात मिसळून चूर्ण करावे.
👉 रोज १ चमचा कोमट पाण्यासोबत घ्यावा.
⚠️ महत्त्वाची सूचना
चिरायत अतिशय कडू व उष्ण असल्याने जास्त प्रमाणात घेऊ नये.
गर्भवती महिला, अतिशय अशक्त व्यक्तींनी वैद्यांच्या सल्ल्यानेच सेवन करावे.
दीर्घकाळ सतत सेवन टाळावे.
* ज्यांना शुगर कमी असते. त्यांनी चिरायत खाणे टाळावे. अथवा वैद्य सल्याने घ्यावा.
अशी आहे
चिरायत (चिरायता) वनस्पती : आयुर्वेदिक औषधी गुण, उपयोग व संपूर्ण माहिती
Chirata (Swertia chirata): Ayurvedic Medicinal Properties, Uses & Complete Informatio
n
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा
ही माहिती शैक्षणिक व सामान्य मार्गदर्शनासाठी आहे. कृपया वैद्यकीय सल्ल्यासाठी तज्ञांचा सल्ला घ्या.