🌿 विदारा (विधारा) वनस्पती – संपूर्ण आयुर्वेदिक माहिती
Vidara / samudrpati vanaspati vishyi ayurvedic aushadhi mahiti
• परिचय
विदारा ही एक प्रसिद्ध आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. ती बलवर्धक, शक्तिवर्धक आणि वातशामक म्हणून ओळखली जाते. ही वेलस्वरूपात वाढणारी वनस्पती असून आयुर्वेदात प्राचीन काळापासून तिचा उपयोग केला जात आहे.
• नावे
• मराठी नाव : विदारा / विधारा
• हिंदी नाव : विदारा, समुद्रपात्ती
• संस्कृत नाव : विदारा, समुद्रपात्ती, वृद्धदारु
• इंग्रजी नाव : एलिफंट क्रीपर / हवाईयन बेबी वूडरोझ
• शास्त्रीय नाव : Argyreia nervosa
• कुल : Convolvulaceae
• रचना व स्वरूप
• पाने
• पाने मोठी, जाड व हृदयाकृती असतात
• वरचा भाग गडद हिरवा असतो
• खालचा भाग पांढुरका व मऊ रेशीमासारखा असतो
• औषधी दृष्ट्या पाने अत्यंत उपयुक्त आहेत
• फुले
• फुले मोठी व आकर्षक असतात
• घंटीसारखी किंवा तुरईसारखी रचना असते
• फुले गुच्छात येतात
• रंग गुलाबी, जांभळट किंवा फिकट जांभळा असतो
• फळे
• फळे गोलसर किंवा अंडाकृती असतात
• सुरुवातीला हिरवी व नंतर पिवळसर-तपकिरी होतात
• फळांमध्ये बिया असतात
• खोड व वाढ
• ही वेलस्वरूप वनस्पती आहे
• इतर झाडांवर किंवा आधारावर चढून वाढते
• आढळणारे प्रदेश
• भारतातील प्रदेश
• महाराष्ट्र, कर्नाटक, तमिळनाडू • उत्तराखंड, उत्तर प्रदेश, पश्चिम बंगाल
• इतर देश
• नेपाळ, श्रीलंका, आफ्रिका, हवाई बेटे
• ही वनस्पती उष्ण व दमट हवामानात चांगली वाढते
• उपयोगी भाग
• मुळे,पाने, बिया ,खोड
• आयुर्वेदात विशेषतः मुळे व बियांचा अधिक वापर केला जातो
• आयुर्वेदिक गुणधर्म
• रस : कटु, कषाय • गुण : गुरु, स्निग्ध • वीर्य : उष्ण • विपाक : मधुर
• दोषांवर परिणाम : वात व कफ शमन
• पारंपरिक व आयुर्वेदिक उपयोग
• शरीरातील दुर्बलता कमी करण्यासाठी विदारा उपयुक्त आहे
• स्नायू व हाडे मजबूत करण्यासाठी वापरली जाते
• थकवा व अशक्तपणा दूर करण्यास मदत करते
• वातदोषामुळे होणाऱ्या वेदनांवर लाभदायक आहे
• जखम किंवा घाव असल्यास विदाराची पाने चेचून गरम करून जखमेवर लावून बांधावीत
• जुन्या व न भरलेल्या जखमा भरून येण्यास मदत होते
• गँगरीन, मधुमेहामुळे होणाऱ्या जखमांमध्ये विदाराच्या पानांचा रस किंवा तुपात गरम केलेली पाने उपयुक्त ठरतात
• पोटातील अल्सर किंवा अतिसारानंतर रक्तस्राव होत असल्यास पानांचा रस पाण्यातून घेतल्यास आराम मिळतो
• मधुमेह असलेल्या रुग्णांनी साखर टाळावी
• शरीरावर सूज असल्यास पानांचा लेप लावल्याने सूज कमी होते
• मासिक पाळीत जास्त रक्तस्राव होत असल्यास पानांचा रस पाण्यातून उपाशीपोटी घेणे लाभदायक ठरते
• मुळांचे चूर्ण उकळून घेतल्यास हाडांचे दुखणे व अंगदुखी कमी होते
• सर्दी, ताप, कफ व खोकल्यावर बियांचे चूर्ण मधासोबत घेणे उपयुक्त आहे
• पुरुषांमध्ये शुक्राणू वाढीसाठी व वीर्यदोषावर विदारा उपयुक्त आहे
• कामोत्तेजक शक्ती वाढवण्यास मदत करते
• विदारा ब्रेन टॉनिक म्हणून वापरली जाते
• विस्मरण, मानसिक अस्थिरता यामध्ये सुधारणा दिसून येते
• हृदयविकारामध्येही विदारा लाभदायक मानली जाते
• वृद्ध व्यक्तींमध्ये शक्तिवर्धक व बलवर्धक औषध म्हणून वापरली जाते
• संधिवात व सांधेदुखीमध्ये पानांचा रस किंवा पानांचा लेप उपयोगी ठरतो
• भूक वाढवण्यासाठी मर्यादित प्रमाणात पानांचा रस घ्यावा
• अति सेवन केल्यास उलटी किंवा चक्कर येऊ शकते
• मात्रा व काळजी
• चूर्ण मर्यादित प्रमाणात वैद्यांच्या सल्ल्याने घ्यावे
• गर्भवती महिला व गंभीर आजार असलेल्या व्यक्तींनी तज्ञांचा सल्ला घ्यावा
• अति सेवन टाळावे
विदारा चूर्णाचे प्रमाण
• विदाराच्या मुळांचे किंवा बियांचे चूर्ण अर्धा ते एक चमचा घ्यावे
• चूर्ण कोमट पाणी, दूध किंवा मधासोबत घेता येते
• दिवसातून एकदा किंवा वैद्यांच्या सल्ल्याने दोनदा सेवन करावे
• उपयोगानुसार सेवन
• हाडदुखी, अंगदुखी व वातविकारात चूर्ण कोमट पाण्यासोबत घ्यावे
• शुक्राणू वाढीसाठी व वीर्यदोषात चूर्ण मध किंवा कोमट दूधासोबत घ्यावे
• सर्दी, कफ, खोकला यासाठी बियांचे चूर्ण मधात मिसळून घ्यावे
• विदारा पानांच्या रसाचे प्रमाण
• विदाराच्या पानांचा रस एक ते दोन चमचे घ्यावा
• रस एक कप पाण्यात मिसळून सेवन करावा
• सकाळी उपाशीपोटी घेणे अधिक लाभदायक ठरते.
• उपयोगानुसार सेवन
• मासिक पाळीत जास्त रक्तस्राव होत असल्यास पानांचा रस पाण्यातून घ्यावा
• अल्सर किंवा अतिसारानंतर रक्तस्राव होत असल्यास रस पाण्यात मिसळून घ्यावा
• मधुमेह असलेल्या व्यक्तींनी रस साखर न घालता घ्यावा
• बाह्य वापरासाठी प्रमाण
• जखम, सूज किंवा संधिवातामध्ये विदाराची ताजी पाने चेचून लेप करावा
• गाईच्या तुपात पाने गरम करून जखमेवर लावावीत
• बारा तासांनी पट्टी किंवा लेप बदलावा
• महत्त्वाच्या सूचना
• विदारा चूर्ण किंवा रस अति प्रमाणात घेऊ नये
• जास्त सेवन केल्यास उलटी, चक्कर किंवा अस्वस्थता जाणवू शकते
• गर्भवती महिला, लहान मुले व गंभीर आजार असलेल्या व्यक्तींनी वैद्यांचा सल्ला घ्यावा
• दीर्घकाळ सेवन करण्यापूर्वी आयुर्वेदतज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे
• निष्कर्ष
विदारा किंवा विधारा ही एक अत्यंत उपयुक्त आणि प्रभावी आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. शरीराला बळ देणे, थकवा कमी करणे, वातदोष शमवणे आणि अनेक आजारांवर सहाय्यक उपचार म्हणून तिचा मोठ्या प्रमाणावर उपयोग केला जातो. योग्य मार्गदर्शन व वैद्यकीय सल्ल्याने वापर केल्यास विदारा आरोग्यासाठी अत्यंत लाभदायक ठरते.
विदारा (विधारा) वनस्पती – संपूर्ण आयुर्वेदिक माहिती
Vidara / samudrpati vanaspati vishyi ayurvedic aushadhi mahiti
