🌿 नागरमोथा वनस्पती विषयी आयुर्वेदिक माहिती
(Nagarmotha Vanaspati – Ayurvedic Aushadhi Mahiti)
🔹 मराठी नावे : नागरमोथा, लव्हाळा, लव्हगा
🔹 हिंदी नावे : नागरमोथा, लवगा, मुस्ता
🔹 इंग्रजी नाव. : Nut Grass, Purple Nut Sedge
🔹 शास्त्रीय नाव. :Cyperus rotundus Linn.
🌱 वनस्पतीची ओळख
🔹 वनस्पती प्रकार : बहुवर्षायू (Perennial) औषधी तणयुक्त वनस्पती
🔹 उंची : साधारणतः 30 ते 60 सेंमी
🔹 पाने : लांब, अरुंद, टोकदार, गडद हिरव्या रंगाची, गवतासारखी दिसणारी
🔹 फुले : लहान, तपकिरी ते जांभळट रंगाची,, छत्रीसारख्या (Umbel) फुलोऱ्यात येतात. उन्हाळा व पावसाळ्यात फुलधारणा
🔹 मुळे / कंद ,भूमिगत गोलसर कंद तीव्र सुगंधी, औषधात प्रामुख्याने याचाच वापर होतो.
🌿 आयुर्वेदिक गुणधर्म
🔹 रस (Taste) : तिक्त (कडू), कषाय (आंबट)
🔹 गुण : लघु (हलके), रूक्ष (कोरडे)
🔹 वीर्य : शीत (थंड)
🔹 विपाक. :कटु
🔹 दोषांवर प्रभाव : कफ व पित्त दोष शमन करते
🩺 🌿 नागरमोथा वनस्पतीचे औषधी महत्त्व
नागरमोथा या वनस्पतीचा उपयोग आयुर्वेदात अनेक आजारांवर केला जातो.
या वनस्पतीच्या कंदाची पावडर केली जाते. ही पावडर नारळाच्या तेलात शिजवून ते तेल त्वचारोगांवर लावण्यासाठी वापरले जाते. तसेच ही पावडर थेट चोळण्यासाठीही वापरतात.
कंद चेचून पाण्यात टाकून उकळतात, ते पाणी थंड करून पिण्यासाठी वापरले जाते.
पचनसंस्थेवरील उपयोग
नागरमोथा ही अतिसार, संडासला लागणे, पोटात कृमी होणे, पोट फुगणे, अपचन, दस्त, संडासला चिपचिप होणे यावर उपयुक्त वनस्पती आहे.
ही दीपक व पाचक वनस्पती असल्याने ती भूक वाढवते, मल शोषते, अन्न पचवते आणि अन्ननलिकेचे कार्य सुरळीत करते.
अपचन व चिकट संडासवर उपाय
जेवण पचत नसेल किंवा चिकट संडास होत असल्यास नागरमोथा चूर्ण ३ ग्रॅम व आल्याचा रस १ चमचा एकत्र करून सकाळ–संध्याकाळ नाश्त्यानंतर व जेवणानंतर घ्यावे.
असे १० ते १५ दिवस घेतल्यास पचनक्रिया सुरळीत होते.
पोटातील कृमी (जंत) नाशासाठी
पोटात कृमी झाल्यास आधी गूळ खाऊन पाणी प्यावे.
त्यानंतर १५ मिनिटांनी नागरमोथा चूर्ण ५ ग्रॅम घ्यावे.
गुळामुळे कृमी पोटात वर येतात व त्यानंतर नागरमोथा घेतल्याने ते नष्ट होतात.
हा उपाय सलग ५ दिवस, दिवसातून एकदा करावा.
शक्तिवर्धक गुणधर्म
नागरमोथा जेवण पचवणारी असल्याने ती शक्ती वाढवणारी वनस्पती मानली जाते.
स्त्रियांसाठी उपयोग
बाळाला जन्म दिल्यानंतर महिलांची पिशवी वाढून गर्भाशय विस्तारते. ते संकुचित करण्यासाठी नागरमोथा उपयुक्त आहे.
तसेच मासिक पाळीत अती स्त्राव होत असल्यास तो नियंत्रित करण्यासाठी आणि स्तन्य (दूध) वाढवण्यासाठीही नागरमोथा उपयोगी ठरते.
कुटज वनस्पतीसह उपयोग
लूज मोशन, दस्त किंवा कब्ज समस्या असल्यास कुटज या वनस्पतीची साल ३ ग्रॅम घ्यावी.
ती १५० ग्रॅम पाण्यात उकळून ७५ ग्रॅम पाणी शिल्लक ठेवावे.
हे पाणी उपाशीपोटी सकाळी व संध्याकाळी घेणे फायदेशीर ठरते.
💊 औषधी स्वरूपात उपयोग
⚠️ सूचना
अती प्रमाणात सेवन करू नये
गर्भवती महिलांनी वैद्यकीय सल्ल्यानेच वापर करावा
🔹 निष्कर्ष
अशा प्रकारे नागरमोथा वनस्पतीविषयी आयुर्वेदिक औषधी माहिती अतिशय उपयुक्त आहे.
NagarMotha Vanaspati Vishayi Ayurvedic Aushadhi Mahiti
