ब्राह्मी आयुर्वेदिक औषध महत्व
Brahmi ayurvedic aushadhi mahatva
“ ब्राह्मी हिमा सरा तिक्ता लघुम्रेध्याच शीतला|
कषाय मधुरा स्वादुपाका आयुष्य रसायनी|
स्वर्या स्म्रृतिप्रदा कुष्ठपान्डुमेहास्त्रकासजित |
• मराठी नाव : ब्राह्मी
• संस्कृत नाव : सरस्वती, सोमवल्ली, सौम्या, वयस्था, दिव्यतेजा, ब्राह्मी
• हिंदी नाव : जलनीम, ब्राह्मी, जलबुती, जलब्राह्मी, निरब्रह्मी, जलनेवरी,
• लॅटिन नाव : Bacopa Monnieri
• इंग्रजी नाव : Bacopa Monnieri
• आढळल्याचे देश :
ही वनस्पती विशेषत दक्षिण आशिया खंडात आढळते. विशेषत भारत व त्या शेजारील देश.
• आढळण्याचे ठिकाण :
नदीच्या खोऱ्यात सखल भागात विशेषत दलदल असणाऱ्या ठिकाणी, पाणथळ जागी ही वनस्पती आढळते.
• ब्राह्मी वनस्पतीचे प्रकार :
१) ब्राह्मी २) नीर ब्राह्मी ३) मंडुपकर्णी
• ब्राह्मी :
चपटी लहान पसरट दात्री पाने असलेली. जमिनीबरोबर पसरत जाणारी वेल
• नीर ब्राह्मी :
ही मुख्य ब्राह्मी असून लहान घोळ भाजी सारखी दिसते. लहान पाने व लहान फुले असतात. मासल मऊ लिबलिबीत खोड एक भाजीवर्गीय वनस्पती आहे.
ही ब्राम्ही महत्वाची मानली जाते.
फुले : लहान पांढऱ्या रंगाची असतात.
फळे : लहान आकाराची त्यात बारीक बिया असतात.
• मंडूपकर्णी :
या वनस्पतीच्या पानांचे देठ एका बाजूला असतात.
• ब्राम्हीचे औषधी गुणधर्म :
• रस : तीख्त, कशाय, मधुर.
• विपाक : मधुर
• वीर्य : शीत
• दोष घनता : त्रिदोषशामक.
• प्रभाव : उन्माद , उत्तेजीतकारक.
• ब्रह्मीचे औषधी महत्व :
• मेंदूशी संबंधित :
• ब्राह्मी हे औषध मेंदूसाठी एक टॉनिक असून ते एक वरदान आहे. मेंदूशी संबंधित समस्या जसे डिफ्रेशन, मानसिक ताण, तणाव येणे, झोप न लागणे, स्मृतीभंश होणे, मेंदूशी संबंधित घी, घृत, स्मृतीशी संबंधित समस्या, अती शीघ्रता, विस्मरण, या समस्या दूर करण्यासाठी ब्राह्मी उपयुक्त औषधी आहे. ब्राह्मीच्या सेवनाने तणाव निर्माण करणारे रस नियंत्रित करून बुद्धीचे कौशल्य विकसित होते. स्मरणशक्ती वाढण्यास मदत होते. झोप चांगली लागते. मानसिक आजार बरे होण्यासाठी मदत करते. निराश होण्याची सिस्टिम सुधारते.
• मीरगी येणे, ही समस्या मेंदूशी निगडीत आहे. त्यासाठी ब्राम्ही उपयुक्त औषधी आहे.
• अल्झायमर रोगात ब्राह्मी उपयुक्त आहे. ती स्मरणशक्ती सुधारते.
• विद्यार्थी, शिक्षक, इंजिनिअर, यांना मेंदू तल्लख राहण्यासाठी कामाचा ट्रेस कमी करण्यासाठी मदत करते.
• वात दोष : वात विकार कमी करण्यासाठी मदत करते.
• हृदयाचे आरोग्य चांगले सुधारते. कोलेस्टेरॉल कमी करून रक्त संक्रमण नीट करते. बीपी कंट्रोल होण्यासाठी व हृदय मजबूत करण्यासाठी ब्राम्ही उपयुक्त आहे.
• पचनसंस्था ( digestive system) :
ब्राह्मीचे सेवनाने भूक मंद होते. भूक लागत नाही. त्यामुळे पचन सुधारण्यासाठी पचन संबंधी औषधी घेणे गरजेचे असते. आल्ले व सेंधव मीठ किंवा सुंठ, पावडर व सेंधव मीठ सेवन केल्यास त्याचप्रमाणे काळी मिरी , पिंपळी चूर्ण, सुंठ ही त्रिगुणी औषधी ब्राम्ही सेवन चालू असताना आहारात घ्यावी. भूक वाढते. पचनसंस्था सुधारते. भूक वाढू शकते.
• प्राणवहन स्रोतस ( Respiratory system ) :
• सर्दी, कफ विकारावर उपचार म्हणून लहान मुलांना ब्राह्मी रस पाजून मुलांचा कफ वमनाद्वारे बाहेर काढला जातो. यासाठी आयुर्वेदिक चिकित्सक यांच्या नियंत्रणाखाली ही क्रिया करावी.
मोठ्या माणसांनादेखील ही चिकित्सा चांगली असर देते.
• स्वरयंत्र बिघाड, आवाज बसणे, घसा खवखवणे यासाठी आपण हा बिघाड दुरुस्ती ब्राह्मी, वसा , हरड, पिंपळी यांचे एकत्रीत सेवन अतिशय चांगले लाभकारी असते.
• केसांचे आरोग्य सुधारते, ब्राह्मीच्या सेवनाने मानसिक तणाव दूर होतो. मेंदूची व तेथील पेशींची कार्यक्षमता सुधारते. परिणामी केसांचे आरोग्य सुधारते. तसेच केसांना लावण्यासाठी सुध्दि उपयुक्त आहे. ब्राह्मीचा रस डोक्याला लावल्यास तसेच खोबरेल तेलात घालून म्हाका व ब्राह्मी शिजवून लावल्यास केसांचे आरोग्य सुधारते.
• मूत्रवह संस्थेवर असर (orinanry system ) :
ब्राह्मी ही जलिय वनस्पती असल्यामुळे तिच्यामध्ये पाण्याचे प्रमाण अधिक असते. त्यामुळे मित्रविसर्जन वाढते. लघवी करताना जळजळ होणे, मूतखडा, रक्त निघणे यासारख्या समस्या यासाठी ब्राह्मी उपयुक्त आहे.
ब्राह्मीचे सेवन कसे करावे?
पाच ते दहा मिली रस किंवा १२५ मिलिग्रॅम चूर्ण सकाळी किंवा रात्री झोपताना अनुशापोटी चूर्ण कोमट पाण्यासोबत किंवा मधासोबत किंवा तुपासोबत घ्यावे.
• बाजारात ब्राह्मीप्राश, ब्रह्मिघ्रृत, ब्राह्मीसिध्द तेल, ब्राह्मी वटी तसेच सारस्वतारीष्ट, सारस्वत घृत, सारस्वत चूर्ण हे तयार करताना ब्राह्मी वापरली जाते. त्याद्वारे आपणास ब्राह्मी बाजारात उपलब्ध होते. व्यक्ती, प्रकृती, तसेच आजार पाहून त्याचे मात्रा प्रमाण दिले जाते.
• ब्राह्मीचे सेवन करता आहारात बनवले जाणारे पराठा, भाजी, ज्यूस , चहा, काढा याद्वारे आपण आहारात घेऊ शकतो.
• बाजारात ब्राह्मी क्यापशूल व गोळ्या देखील उपलब्ध आहेत.
• टीप : कोणतेही आयुर्वेदिक औषध घेताना आपली वात, कफ, पित्त दोष समजून घेऊन वैद्यकीय सल्याने घेणे चांगले असते.
• अशी आहे ब्राह्मी या औषधी वनस्पती विषयी माहिती
• Brahmi ayurvedic aushadhi mahatva.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा
ही माहिती शैक्षणिक व सामान्य मार्गदर्शनासाठी आहे. कृपया वैद्यकीय सल्ल्यासाठी तज्ञांचा सल्ला घ्या.