शनिवार, १३ डिसेंबर, २०२५

ब्राह्मी आयुर्वेदिक औषध महत्व Brahmi ayurvedic aushadhi mahatva

 ब्राह्मी आयुर्वेदिक औषध महत्व

Brahmi ayurvedic aushadhi mahatva

“ ब्राह्मी हिमा सरा तिक्ता लघुम्रेध्याच शीतला| 

 कषाय मधुरा स्वादुपाका आयुष्य रसायनी|

 स्वर्या स्म्रृतिप्रदा कुष्ठपान्डुमेहास्त्रकासजित | 

 विषशोधज्वरहरि ||

 – भावप्रकाशनिघंटू

ब्राह्मी आयुर्वेदिक औषध महत्व  Brahmi ayurvedic aushadhi mahatva



• मराठी नाव : ब्राह्मी

• संस्कृत नाव : सरस्वती, सोमवल्ली, सौम्या, वयस्था, दिव्यतेजा, ब्राह्मी

• हिंदी नाव : जलनीम, ब्राह्मी, जलबुती, जलब्राह्मी, निरब्रह्मी, जलनेवरी,

• लॅटिन नाव : Bacopa Monnieri

• इंग्रजी नाव : Bacopa Monnieri


• आढळल्याचे देश :

ही वनस्पती विशेषत दक्षिण आशिया खंडात आढळते. विशेषत भारत व त्या शेजारील देश.

• आढळण्याचे ठिकाण :

नदीच्या खोऱ्यात सखल भागात विशेषत दलदल असणाऱ्या ठिकाणी, पाणथळ जागी ही वनस्पती आढळते.

ब्राह्मी आयुर्वेदिक औषध महत्व  Brahmi ayurvedic aushadhi mahatva


• ब्राह्मी वनस्पतीचे प्रकार :

१) ब्राह्मी २) नीर ब्राह्मी ३) मंडुपकर्णी

• ब्राह्मी :

ब्राह्मी आयुर्वेदिक औषध महत्व  Brahmi ayurvedic aushadhi mahatva


चपटी लहान पसरट दात्री पाने असलेली. जमिनीबरोबर पसरत जाणारी वेल

• नीर ब्राह्मी :

ब्राह्मी आयुर्वेदिक औषध महत्व  Brahmi ayurvedic aushadhi mahatva


ही मुख्य ब्राह्मी असून लहान घोळ भाजी सारखी दिसते. लहान पाने व लहान फुले असतात. मासल मऊ लिबलिबीत खोड एक भाजीवर्गीय वनस्पती आहे.

ही ब्राम्ही महत्वाची मानली जाते.

फुले : लहान पांढऱ्या रंगाची असतात.

फळे : लहान आकाराची त्यात बारीक बिया असतात.

• मंडूपकर्णी :

ब्राह्मी आयुर्वेदिक औषध महत्व  Brahmi ayurvedic aushadhi mahatva


या वनस्पतीच्या पानांचे देठ एका बाजूला असतात.

• ब्राम्हीचे औषधी गुणधर्म :

• रस : तीख्त, कशाय, मधुर.

• विपाक : मधुर

• वीर्य : शीत

• दोष घनता : त्रिदोषशामक.

• प्रभाव : उन्माद , उत्तेजीतकारक.

• ब्रह्मीचे औषधी महत्व :

• मेंदूशी संबंधित :

• ब्राह्मी हे औषध मेंदूसाठी एक टॉनिक असून ते एक वरदान आहे. मेंदूशी संबंधित समस्या जसे डिफ्रेशन, मानसिक ताण, तणाव येणे, झोप न लागणे, स्मृतीभंश होणे, मेंदूशी संबंधित घी, घृत, स्मृतीशी संबंधित समस्या, अती शीघ्रता, विस्मरण, या समस्या दूर करण्यासाठी ब्राह्मी उपयुक्त औषधी आहे. ब्राह्मीच्या सेवनाने तणाव निर्माण करणारे रस नियंत्रित करून बुद्धीचे कौशल्य विकसित होते. स्मरणशक्ती वाढण्यास मदत होते. झोप चांगली लागते. मानसिक आजार बरे होण्यासाठी मदत करते. निराश होण्याची सिस्टिम सुधारते.

• मीरगी येणे, ही समस्या मेंदूशी निगडीत आहे. त्यासाठी ब्राम्ही उपयुक्त औषधी आहे.

• अल्झायमर रोगात ब्राह्मी उपयुक्त आहे. ती स्मरणशक्ती सुधारते.

• विद्यार्थी, शिक्षक, इंजिनिअर, यांना मेंदू तल्लख राहण्यासाठी कामाचा ट्रेस कमी करण्यासाठी मदत करते.

• वात दोष : वात विकार कमी करण्यासाठी मदत करते.

• हृदयाचे आरोग्य चांगले सुधारते. कोलेस्टेरॉल कमी करून रक्त संक्रमण नीट करते. बीपी कंट्रोल होण्यासाठी व हृदय मजबूत करण्यासाठी ब्राम्ही उपयुक्त आहे.

• पचनसंस्था ( digestive system) :

ब्राह्मीचे सेवनाने भूक मंद होते. भूक लागत नाही. त्यामुळे पचन सुधारण्यासाठी पचन संबंधी औषधी घेणे गरजेचे असते. आल्ले व सेंधव मीठ किंवा सुंठ, पावडर व सेंधव मीठ सेवन केल्यास त्याचप्रमाणे काळी मिरी , पिंपळी चूर्ण, सुंठ ही त्रिगुणी औषधी ब्राम्ही सेवन चालू असताना आहारात घ्यावी. भूक वाढते. पचनसंस्था सुधारते. भूक वाढू शकते.

• प्राणवहन स्रोतस ( Respiratory system ) :

• सर्दी, कफ विकारावर उपचार म्हणून लहान मुलांना ब्राह्मी रस पाजून मुलांचा कफ वमनाद्वारे बाहेर काढला जातो. यासाठी आयुर्वेदिक चिकित्सक यांच्या नियंत्रणाखाली ही क्रिया करावी.

मोठ्या माणसांनादेखील ही चिकित्सा चांगली असर देते.

• स्वरयंत्र बिघाड, आवाज बसणे, घसा खवखवणे यासाठी आपण हा बिघाड दुरुस्ती ब्राह्मी, वसा , हरड, पिंपळी यांचे एकत्रीत सेवन अतिशय चांगले लाभकारी असते.

• केसांचे आरोग्य सुधारते, ब्राह्मीच्या सेवनाने मानसिक तणाव दूर होतो. मेंदूची व तेथील पेशींची कार्यक्षमता सुधारते. परिणामी केसांचे आरोग्य सुधारते. तसेच केसांना लावण्यासाठी सुध्दि उपयुक्त आहे. ब्राह्मीचा रस डोक्याला लावल्यास तसेच खोबरेल तेलात घालून म्हाका व ब्राह्मी शिजवून लावल्यास केसांचे आरोग्य सुधारते.

• मूत्रवह संस्थेवर असर (orinanry system ) :

ब्राह्मी ही जलिय वनस्पती असल्यामुळे तिच्यामध्ये पाण्याचे प्रमाण अधिक असते. त्यामुळे मित्रविसर्जन वाढते. लघवी करताना जळजळ होणे, मूतखडा, रक्त निघणे यासारख्या समस्या यासाठी ब्राह्मी उपयुक्त आहे.

ब्राह्मी आयुर्वेदिक औषध महत्व  Brahmi ayurvedic aushadhi mahatva


ब्राह्मीचे सेवन कसे करावे?

  पाच ते दहा मिली रस किंवा १२५ मिलिग्रॅम चूर्ण सकाळी किंवा रात्री झोपताना अनुशापोटी चूर्ण कोमट पाण्यासोबत किंवा मधासोबत किंवा तुपासोबत घ्यावे.

• बाजारात ब्राह्मीप्राश, ब्रह्मिघ्रृत, ब्राह्मीसिध्द तेल, ब्राह्मी वटी तसेच सारस्वतारीष्ट, सारस्वत घृत, सारस्वत चूर्ण हे तयार करताना ब्राह्मी वापरली जाते. त्याद्वारे आपणास ब्राह्मी बाजारात उपलब्ध होते. व्यक्ती, प्रकृती, तसेच आजार पाहून त्याचे मात्रा प्रमाण दिले जाते.

• ब्राह्मीचे सेवन करता आहारात बनवले जाणारे पराठा, भाजी, ज्यूस , चहा, काढा याद्वारे आपण आहारात घेऊ शकतो.

• बाजारात ब्राह्मी क्यापशूल व गोळ्या देखील उपलब्ध आहेत.

• टीप : कोणतेही आयुर्वेदिक औषध घेताना आपली वात, कफ, पित्त दोष समजून घेऊन वैद्यकीय सल्याने घेणे चांगले असते.

ब्राह्मी आयुर्वेदिक औषध महत्व  Brahmi ayurvedic aushadhi mahatva


• अशी आहे ब्राह्मी या औषधी वनस्पती विषयी माहिती

Brahmi ayurvedic aushadhi mahatva.


शनिवार, ६ डिसेंबर, २०२५

Adulasa Plant Ayurvedic Information Adulasa vanaspati information in English


Adulasa Plant Ayurvedic Information

Adulasa vanaspati information in English

Adulasa Plant Ayurvedic Information  Adulasa vanaspati information in English


According to Chakravaka Rishi:

“Vasa ya vidya manasya

Asha yam jivatasya cha”

Meaning: As long as Vasa (Adulasa) medicinal plant exists in this living world, there is hope for life.


• Marathi Name: Adulasa, Adosa, Adusa, Vasa

• English Name: Malabar Nut

• Hindi Name: Adalso

• Sanskrit Name: Sinhika, Vasaka, Atarush

• Location: India, Sri Lanka, Southeast Asia

• Type: Evergreen

Types of Adulasa Plant :

1. Green Adulasa

2. Red Adulasa

Adulasa Plant Ayurvedic Information  Adulasa vanaspati information in English


• Height: It is a shrub growing up to 1.2 to 2.5 meters. In many places, it is used for fencing.

• Stem:

The stem appears like small sticks. The main trunk is thick, and from it arise many thin branches bearing leaves and flowers.

Leaves :

Adulasa leaves are long, oval-shaped with dark green or greenish color. They look like the tip of a spear.


Flowers :

Flowers grow at the tip of the branches in overlapping clusters like stacked shells. The color is white.

Fruits :

Fruits are pointed, pod-like, and round.

Properties :

Light, dry, cooling.

Adulasa Plant Ayurvedic Information  Adulasa vanaspati information in English


Medicinal Uses of Adulasa Plant :

• Useful in raktapitta (bleeding disorders) and tuberculosis (kshay rog).

• Excess waking increases pitta in the body causing bleeding.

• In piles with bleeding, bleeding from nose/ear, or excess heat in body—Adulasa is beneficial.

• For cold, fever, cough, prepare a decoction (kadha) of Adulasa leaves and drink 3–4 times daily for 4–5 days to get relief.

• In diarrhea, skin diseases, itching, crush Adulasa leaves, extract juice, add honey and consume.

• The root of Adulasa is used in miscarriage-related issues, heatstroke (unhala), and sweat-related disorders.

• Applying crushed Adulasa leaves on skin improves complexion.

• For headache, apply leaf paste on forehead.

Cough syrups commonly use Adulasa leaves.

• In heatstroke, jaundice, Adulasa leaves and flowers are crushed to make a decoction which is beneficial.

• Leaves and flowers juice improves blood circulation.

• In asthma, make rolls (bidi-like) of Adulasa leaves and smoke lightly—this helps thin and expel phlegm, reducing asthma symptoms.

• Mix leaf + flower juice + honey + pippli powder to make a herbal lickable mixture (chatana) useful in cold, fever, cough, phlegm.

• In tuberculosis, take two spoons of Adulasa leaf juice, mix with Yashtimadhu (licorice), and prepare one-eighth decoction—helps reduce TB symptoms.

• In jaundice and raktapitta, mix leaf juice with two spoons honey + 50 g sugar and drink for relief.

• The root bark juice mixed with honey reduces raktapitta.

• In arthritis, apply leaf paste on painful joints for relief.

• In skin infections, itching, scabies, apply leaf paste mixed with turmeric (ambahaldi).

Bathing with water boiled with Adulasa leaves helps reduce scabies.

• Taking leaf juice + honey daily for one month removes excess phlegm.

• It is anthelmintic (kills stomach worms).

Useful in diarrhea—leaf juice and decoction beneficial.

• For dry cough, warm the leaves, extract juice, mix with honey and consume.

• In urinary retention, take leaf juice for 7–8 days to regulate urination.

• In malaria, inhaling smoke of Adulasa leaves and betel leaves gives relief.

Adulasa Plant Ayurvedic Information  Adulasa vanaspati information in English


How to consume Adulasa Plant?

Decoction, paste, and juice—all methods are beneficial.

• For decoction, use fully matured yellow leaves.

• Decoction preparation:

Adulasa leaves + ginger + tulsi leaves + bitter melon (karle) + black pepper + turmeric + cinnamon

Boil all ingredients in water to prepare the kadha.

• Herbal mixture (chatana):

Warm leaves, extract juice from leaves and flowers, mix honey and pippli powder and consume.

This is the Ayurvedic information and uses of Adulasa Plant.

Adulasa vanaspati information in English


अडूसा वनस्पति विषयी आयुर्वेदिक जानकारी Adulasa vanaspati information in Hindi


अडूसा वनस्पति विषयी आयुर्वेदिक जानकारी

Adulasa vanaspati information in Hindi

अडूसा वनस्पति विषयी आयुर्वेदिक जानकारी  Adulasa vanaspati information in Hindi


चक्रवाक ऋषियों के मत अनुसार

“वासा या विद्या मानस्य 

 आशा याम जीवतस्यच”

अर्थ : जब तक वासा अर्थात अडूसा यह औषधीय वनस्पति इस सजीव सृष्टि में है, तब तक जीवन की आशा बनी रहती है।


• हिंदी नाम : अडूसा, अडाल्सो

• मराठी नाम : अडुळसा, अडोसा, अडूसा, वासा

• अंग्रेजी नाम : मलबार नट (Malbar nut)

• संस्कृत नाम : सिंहिका, वसाका, अटरूष

• स्थान : भारत, श्रीलंका, आग्नेय एशिया

• प्रकार : सदाहरित

अडूसा वनस्पति विषयी आयुर्वेदिक जानकारी  Adulasa vanaspati information in Hindi


अडूसा वृक्ष के प्रकार :

1. हरा अडूसा

2. लाल अडूसा l

• ऊँचाई : यह एक झाड़ी है, जो 1.2 से 2.5 मीटर तक बढ़ती है। कई स्थानों पर बाड़ (कुंपण) बनाने में इसका उपयोग किया जाता है।

• तना (खोड) :

इसके तने पतली–पतली कठोर लकड़ी जैसी टहनियों के रूप में होते हैं। मुख्य तना थोड़ा मोटा होता है और उससे छोटी–छोटी शाखाएँ निकलती हैं। इन्हीं पर पत्ते और फूल उगते हैं।

• पत्तियाँ :

अडूसा की पत्तियाँ लंबवर्तुलाकार होती हैं। रंग गहरा हरा या पोपटी होता है। आकार भाले की नोक जैसी होती हैं।

• फूल :

फूल शाखाओं के शीर्ष पर ऐसे आते हैं जैसे एक-दूसरे में रखे हुए खोखे (कोष) हों। इनका रंग सफेद होता है।

• फल :

फल बोंडे (फली) जैसे, नुकीले और गोल आकार के होते हैं।

• गुणधर्म :

लघु, रूक्ष, शीत।

अडूसा वनस्पति विषयी आयुर्वेदिक जानकारी  Adulasa vanaspati information in Hindi


अडूसा वनस्पति के आयुर्वेदिक उपयोग :

• रक्तपित्त, क्षय रोग में अडूसा अत्यंत उपयोगी है।

• अधिक जागरण से शरीर में पित्त बढ़ता है जिससे रक्तपित्त होता है।

• बवासीर (मूळव्याध) में रक्तस्राव, नाक-कान से खून आना, तथा पित्त की गर्मी बढ़ने पर अडूसा सेवन लाभकारी है।

• सर्दी, ताप, खाँसी में अडूसा पत्तों का काढ़ा दिन में 3–4 बार 4–5 दिन तक लेने से आराम मिलता है।

• अतिसार, त्वचा रोग व खुजली में—अडूसा पत्तों का रस निकालकर उसमें मधु मिलाकर लेने से लाभ होता है।

• अडूसा की जड़—गर्भ निष्क्रमणोपयोगी, लू (उन्हाळा), स्वेदपदर जैसे रोगों में उपयोगी।

• त्वचा पर लेप लगाने से त्वचा उजली होती है।

• सिरदर्द में पत्तों का लेप माथे पर लगाने से आराम मिलता है।

• कफ सिरप बनाने में अडूसा पत्तों का उपयोग होता है।

• उष्णता बढ़ना, लू लगना, कावीळ (पीलिया) में अडूसा पत्तों व फूलों का काढ़ा लाभदायक।

• रक्तसंचार सुधारने में पत्ते व फूलों का रस लाभकारी।

• दमा (Asthma) में—अडूसा पत्तों की विडी बनाकर धूम्र सेवन करने से कफ पतला होकर बाहर निकलता है और दमा में राहत मिलती है।

• पत्ते + फूलों का रस + मध + पिंपली चूर्ण

का चटण (चटनी) खाँसी, सर्दी, ताप में उपयोगी।

• क्षय रोग (TB) में :

2 चम्मच पत्तों का रस + यष्टिमधु मिलाकर अष्टमांश काढ़ा बनाते हैं—क्षय में लाभदायक।

• कावीळ व रक्तपित्त में :

पत्तों का रस + 2 चम्मच मध + 50 ग्राम शक्कर मिलाकर बनाए गए द्रव का सेवन लाभदायक।

• अडूसा की जड़ की छाल + मध = रक्तपित्त में उपयोगी।

• संधिवात में :

अडूसा पत्तों का लेप दर्द वाली जगह पर लगाने से आराम मिलता है।

• त्वचा विकार, खुजली, खरुज में :

अडूसा पत्तों का लेप + आमहल्दी लगाने से लाभ।

अडूसा उकला हुआ पानी से स्नान करने पर भी खरुज कम होती है।

• कफ नाशक:

अडूसा पत्ती का रस + मध एक महीने लेने से कफ निकल जाता है।

• जंतुनाशक:

अतिसार (दस्त) में पत्तों का रस व काढ़ा लाभदायक।

• सूखी खाँसी में :

अडूसा पत्तों को सेककर निकाला रस + मध लाभकारी।

• लघवी बंद होना / रुकावट—

पत्तों का रस 7–8 दिन लेने से लघवी सुचारू होती हैl

अडूसा वनस्पति विषयी आयुर्वेदिक जानकारी  Adulasa vanaspati information in Hindi


• मलेरिया में :

अडूसा पत्ते व विडी के पत्तों का धुआँ करने से लाभ।

अडूसा वनस्पति का सेवन कैसे करें ?

• काढ़ा, लेप, रस—सभी रूप में लाभदायक।

• काढ़ा बनाते समय पकी हुई पीली पत्तियाँ उपयोग की जाती हैं।

• काढ़ा बनाने में मिश्रण :

अडूसा पत्ते + अदरक + तुलसी + करेला + काली मिर्च + हल्दी + दालचीनी

इन सभी को पानी में उबालकर काढ़ा तैयार किया जाता है।

• अडूसा का चटण :

पत्ते व फूलों का रस + मध + पिंपली चूर्ण मिलाकर चटण बनाकर सेवन।

ऐसी है अडूसा वनस्पति विषयी आयुर्वेदिक जानकारी व उपयोग

Adulasa vanaspati information in Hindi


शुक्रवार, ५ डिसेंबर, २०२५

बाबुळ झाडाचे औषधी महत्व Bahul jhadache ausdhi upyog


बाबुळ  झाडाचे औषधी महत्व

Bahul jhadache ausdhi upyog 

बाबुळ  झाडाचे औषधी महत्व  Bahul jhadache ausdhi upyog


• मराठी नाव.  :  बाबुळ, हिवर.

• हिंदी नाव.  : बबूल, कीकर

• संस्कृत नाव:   बबूलः (Babulah)

    संख्याह्व, पुत्रंजिव, रजनीगंधा (काही ग्रंथांत)

• लॅटिन / शास्त्रीय नाव:  Vachellia nilotica (पूर्वीचे नाव: Acacia nilotica)

बाबुळ  झाडाचे औषधी महत्व  Bahul jhadache ausdhi upyog


• पाने :

लाजरीच्या झाडासारखी अनेकपर्णी व लहान ,मऊ, पिसासारखी रचना

• फुले :

बाबुळ  झाडाचे औषधी महत्व  Bahul jhadache ausdhi upyog


गोंड्यासारखी गोल, पिवळसर रंगाची लहान व गुच्छात उमलणारी

• खोड :

बाबुळ  झाडाचे औषधी महत्व  Bahul jhadache ausdhi upyog


अत्यंत कठीण जाड व मजबूत  तपकिरी किंवा काळसर रंगाचे

• फांद्या :

काटेरी स्वरूपाच्या  बारीक पण मजबूत जोडाक्षरी काटे असलेले

• आढळण्याचे ठिकाण :

कमी पाणी असलेल्या भागात सहज वाढते. गर्म व कोरडे वातावरण असलेल्या प्रदेशात सर्वत्र आढळते. शेतात, माळरानावर, बांधावर नैसर्गिकरित्या उगवते भारतात विशेषत: उष्ण हवामान असलेल्या राज्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणात दिसते

कोरडे, रुक्ष व वालुकामय जमिनीत उत्तम वाढ

🌿 • फांद्या :

बाबुळच्या फांद्या मजबुत, काटेरी आणि भुरकट काट्यांनी भरलेल्या असतात, स्पर्श झाला तर टोचून दुखतात, म्हणून झाडाजवळ जाताना सावधानता आवश्यक

पूर्वीपासून बाबुळची डहाळी दातून म्हणून वापरण्याची परंपरा

ताजी फांदी घेऊन दात घासणे दात व हिरड्यांसाठी अत्यंत फायदेशीर

वाळलेली फांदी असल्यास ती रात्री पाण्यात भिजवून ठेवल्यास सकाळी मऊ होते आणि त्यामुळे दातून सहज करता येते. यामुळे दात स्वच्छ राहतात, पिवळेपणा कमी होतो आणि हिरड्या मजबूत होतात

नियमित वापराने दातांचे एकूण आरोग्य सुधारते

बाबुळ  झाडाचे औषधी महत्व  Bahul jhadache ausdhi upyog


• फळे :

लांबट शेंगा असतात. शेंगांमध्ये अनेक बीजकोश (सेल्स) असतात.  प्रत्येक बीजकोश छोट्या-छोट्या गोल गाठीसारखा दिसतो. दिसण्यात कापसाच्या गेजा (वस्त्रासारखे) एकाखाली एक जोडलेले असल्यासारखे, शेंगांचा रंग साधारण हिरवा ते तपकिरी

औषधी महत्व असणारे भाग : फांद्या, शेंगा, पाने, साल, डिंक.

🌿 • पाने :

लाजरीसारखी अनेकपर्णी आणि लहान

तोंडात फोड, दातदुखी, तोंड येणे (इन्फेक्शन) यावर उपयुक्त

तोंडाला वास येणे (Bad Breath) कमी करते

हिरवी पाने चावून खावीत किंवा चावून थुंकावीत — यामुळे तोंडातील दुर्गंधी कमी होऊन हिरड्या मजबूत होतात आणि दात घट्ट राहतात

– पायरिया, दातांना येणारा वास आणि पिवळेपणा कमी करण्यास मदत

पानांची पावडर करून त्यात मीठ घालून दंतमंजन म्हणून वापरता येते

दातांचे संपूर्ण आरोग्य सुधारण्यास मदत नियमित वापराने ७–८ दिवसांत फरक जाणवतो.

बाबुळ  झाडाचे औषधी महत्व  Bahul jhadache ausdhi upyog


🌿 • शेंगा (फळे) :

शेंगांतील बिया काढून वाळवाव्यात, थोड्या गरम करून चेचून पावडर (चूर्ण) तयार करावे

हे चूर्ण रोज १ चमचा कोमट पाण्यात मिसळून जेवणानंतर १ तासाने घ्यावे

स्त्रियांच्या पाळीमध्ये होणारे जास्त रक्तस्राव, पांढरे पाणी, तसेच पाळीदुखी कमी करण्यास उपयुक्त

मूळव्याध, त्वचेवरील खाज, आणि इतर त्वचारोगांवर फायदेशीर

सांधेदुखी, हाडांचे दुखणे, कंबरदुखी, गुडघेदुखी यावर आराम देते

शरीरातील वेदना कमी होऊन उर्जा व ताकद वाढविण्यास मदत करते.

🌿 • डिंक :

बाबुळ  झाडाचे औषधी महत्व  Bahul jhadache ausdhi upyog


बाबुळचा डिंक चिकट, गडद, काचेसारखा दिसणारा गोंद असून नैसर्गिक ऊर्जा वाढवणारा म्हणून प्रसिद्ध आहे


शरीरातील थकवा दूर करणे, शक्ती व ताकद वाढवणे, शरीर ऊर्जावान ठेवणे यासाठी उपयुक्त

यात कॅल्शियम व खनिजे (मिनरल्स) जास्त प्रमाणात असल्यामुळे हाडे मजबूत होण्यास मदत

सांधेदुखी, हाडेदुखी, सांध्यांना सूज, वेदना कमी करण्यासाठी विशेष लाभदायक

सांध्यांमध्ये वंगण (लुब्रिकेशन) निर्माण करण्यास मदत होते

वात, पित्त, कफ दोष संतुलित करण्यास सहाय्यक

कोरडा खोकला, तोंड कोरडे पडणे, तोंड येणे यावर आराम देते

बाजारात डिंक क्रिस्टलसारख्या खड्यांमध्ये किंवा पावडर स्वरूपात मिळतो

स्वतः झाडाच्या खोडातून डिंक काढूनही वापरता येतो

हिवाळ्यात डिंकाचा वापर करून लाडू बनवले जातात, जे शरीराला उष्णता व बळ देतात

डिंक पाण्यात भिजवून मऊ करून गरम दूधासोबत, किंवा बारीक कुटून शुद्ध तूपात परतून खाल्ल्यास अधिक फायदेशीर, डिंकाचे खडे कँडीसारखे चघळून देखील खाता येतात.

बाबुळ  झाडाचे औषधी महत्व  Bahul jhadache ausdhi upyog


बाभळीची साल – दात व जिभेसाठी फायदेशीर उपाय

• बाभळीची साल दातांचा पिवळेपणा कमी करण्यास मदत करते.

• दातातून रक्त येणे, दात हलणे आणि दातांची वाढ नीट न होणे यावर उपयुक्त.

बाबुळ  झाडाचे औषधी महत्व  Bahul jhadache ausdhi upyog


• साल पाण्यात कुटून बारीक करून ते पाणी उकळा.

• पाणी अर्धे होईपर्यंत उकळा आणि कोमट झाल्यावर गुळण्या करा किंवा प्या.

• दिवसातून दोन वेळा केलेल्या गुळण्यांनी चांगला फायदा होतो.

• जिभेवरील पांढरा व पिवळा थर कमी होतो.

• साल वाळवून चूर्ण तयार करा आणि एक ग्लास पाण्यात घालून उकळा.

• पाणी अर्धे झाल्यावर कोमट अवस्थेत गुळण्या करा किंवा प्या.

• हा उपाय दात व हिरड्यांच्या विविध विकारांवर मदत करतो.

बाभळीच्या लाकडाचा उपयोग :

• बाभळीचे लाकूड कठीण असल्याने घरे बांधताना वापरतात.

• शेतातील औजारे तयार करण्यासाठी उपयोगी.

• इंधन म्हणून मोठ्या प्रमाणात वापरले जाते.

• बाभळीचा डिंक लाख तयार करणाऱ्या किड्यांचे अन्न असतो.

• तयार होणारी लाख रंग व विविध उद्योगांमध्ये वापरली जाते.

• यामध्ये Tyanin (टॅनिन) नावाचा घटक असतो, जो औषधी दृष्टीने महत्त्वाचा आहे.

• बाभळीची पाने जनावरांच्या खाद्यासाठी उपयोगात येतात.

औषधी उपयोग

• सर्दी-खोकल्यामध्ये उपयुक्त.

• कंबरदुखी, सांधेदुखीमध्ये आराम देते.

• संडास लागल्यास (अतिसार/सैल शौच) सुधारण्यासाठी बाभळीच्या शेंगांची पावडर मधासोबत घेतल्यास लाभ होतो.

• अबालवृद्ध – म्हणजे लहान मुलांपासून वृद्धांपर्यंत सर्वजण घेऊ शकतात.

असे आहेत बाभूळ वनस्पतीचे आयुर्वेदिक फायदे.

• कोणतेही औषध आयुर्वेदिक डॉक्टरांच्या सल्ल्याने घ्या.

 Babhul jhadache ausdhi upyog Marathi madhe.


Medicinal Importance of the Babul Tree Babul Tree Medicinal Uses


Medicinal Importance of the Babul Tree

Babul Tree Medicinal Uses

Medicinal Importance of the Babul Tree  Babul Tree Medicinal Uses


English name :

• Babul Tree

Acacia

• Prickly Acacia

• Egyptian Thorn Tree

• Gum Arabic Tree

• Vachellia nilotica (Scientific Name)

Medicinal Importance of the Babul Tree  Babul Tree Medicinal Uses


Marathi Name : Babul, Hivar

Hindi Name : Babool, Kikar

• Sanskrit Name : Babulah, Sankhyahva, Putranjiva, Rajanigandha (mentioned in some texts)

• Latin / Scientific Name : Vachellia nilotica (earlier: Acacia nilotica)

Medicinal Importance of the Babul Tree  Babul Tree Medicinal Uses


Leaves

• Small, feathery, soft, compound leaves similar to Mimosa (Lajwanti) plant.


Medicinal Importance of the Babul Tree  Babul Tree Medicinal Uses


Flowers

• Small, rounded, yellow ball-like flowers that bloom in clusters.

Stem

• Very hard, thick, strong, brown or dark-colored trunk.

Medicinal Importance of the Babul Tree  Babul Tree Medicinal Uses


Branches

• Thin, strong branches filled with sharp paired thorns.


Habitat / Where it is found

• Grows easily in low-water regions.

• Common in hot and dry climates across India.

• Found naturally in farms, open grounds, boundaries of fields.

• Thrives well in dry, sandy and arid soil.

Medicinal Importance of the Babul Tree  Babul Tree Medicinal Uses


Branches – Traditional Toothbrush (Datun)

• Using fresh Babul twigs as a toothbrush is an ancient tradition.

• Chewing the twig and brushing with it strengthens gums and cleans teeth.

• Reduces yellow stains and improves overall dental health.

• Dry twigs can be soaked overnight in water to soften them before use.

• Regular use improves dental hygiene effectively.

Medicinal Importance of the Babul Tree  Babul Tree Medicinal Uses


Fruits / Pods

• Long pods containing multiple bead-like seed compartments.

• Color ranges from green to brown.

Parts used for medicinal purposes

• Leaves, pods, branches, bark, and gum.


🌿 Medicinal Uses of Babul Leaves

• Useful for mouth ulcers, toothache, oral infections.

• Reduces bad breath.

• Chewing fresh leaves strengthens gums and keeps teeth firm.

• Helps reduce pyorrhea, bad odor, and tooth discoloration.

• Leaf powder mixed with salt can be used as tooth powder.

• Regular use shows results within 7–8 days.

Medicinal Importance of the Babul Tree  Babul Tree Medicinal Uses


🌿 Medicinal Uses of Babul Pods (Fruits)

• Seeds are dried, lightly roasted, and powdered.

• Take 1 spoon of this powder with lukewarm water, 1 hour after meals.

• Useful for heavy menstrual bleeding, leucorrhoea, and menstrual cramps.

• Beneficial in piles, skin itching, and other skin disorders.

• Relieves joint pain, bone pain, back pain, knee pain.

• Helps build strength and reduces body fatigue.

Medicinal Importance of the Babul Tree  Babul Tree Medicinal Uses


🌿 Gum (Gond / Resin)

• Babul gum is sticky, glass-like, dark, and known as a natural energy booster.

• Eliminates fatigue, increases strength and stamina.

• Rich in calcium and minerals — strengthens bones.

• Useful for joint pain, swelling, bone pain.

• Provides lubrication in joints.

• Balances Vata, Pitta, Kapha doshas.

• Gives relief in dry cough, dry mouth, mouth sores.

Medicinal Importance of the Babul Tree  Babul Tree Medicinal Uses


• Available as crystals or powder in the market.

• Can be extracted directly from the tree.

• Used to make winter-energy laddus.

• Gum can be soaked in water, mixed with milk, or roasted in ghee.

• Can be eaten like candy as well.


Babul Bark – Beneficial for Teeth & Tongue

• Reduces yellow stains of teeth.

• Useful for bleeding gums, loose teeth, improper tooth growth.

• Crush the bark in water and boil it.

• Use the lukewarm water for gargling or drink it.

• Use twice a day for best results.

• Removes white and yellow coating from the tongue.

• Bark powder can also be used similarly.

• Helps in multiple gum and dental problems.

Medicinal Importance of the Babul Tree  Babul Tree Medicinal Uses


Uses of Babul Wood

• Used for house construction due to its hardness.

• Used to make agricultural tools.

• Used largely as fuel.

• Babul gum is food for lac-producing insects.

• The lac formed is used in dyes and various industries.

• Contains Tyanin (Tannin) which has medicinal importance.

• Leaves are used as fodder for livestock.


Other Medicinal Uses

• Beneficial in cold and cough.

• Relieves back pain and joint pain.

• Babul pod powder + honey helps in loose motions/diarrhea.

• Suitable for all age groups — children to elderly.

These are the Ayurvedic benefits of the Babul plant.

• Take any medicine only on the advice of an Ayurvedic doctor.

Babul Tree Medicinal Uses in English.

बबूल के पेड़ का औषधीय महत्व Babul jhad ke aushadhi upyog (Hindi)


बबूल के पेड़ का औषधीय महत्व

Babul jhad ke aushadhi upyog (Hindi)

बबूल के पेड़ का औषधीय महत्व  Babul jhad ke aushadhi upyog (Hindi)


• हिंदी नाम : बबूल, कीकर

• मराठी नाम : बाबुळ, हिवर

• संस्कृत नाम : बबूलः (Babulah), संख्यााह्व, पुत्रंजीव, रजनीगंधा (कुछ ग्रंथों में)

• लैटिन / वैज्ञानिक नाम : Vachellia nilotica (पूर्व नाम: Acacia nilotica)


पत्तियाँ (Leaves)

• लाजवंती की पत्तियों जैसी, छोटी, मुलायम और पंख जैसी संरचना।

बबूल के पेड़ का औषधीय महत्व  Babul jhad ke aushadhi upyog (Hindi)


फूल (Flowers)

• गोल, पीले रंग के, छोटे-छोटे गुच्छों में खिलने वाले।

बबूल के पेड़ का औषधीय महत्व  Babul jhad ke aushadhi upyog (Hindi)


तना (Stem)

• बहुत कठोर, मजबूत, भूरे या काले रंग का।


शाखाएँ (Branches)

• कांटेदार, पतली लेकिन काफी मजबूत, जोड़ी में नुकीले काँटों वाली।


कहाँ पाई जाती है? (Habitat)

• कम पानी वाले क्षेत्रों में आसानी से उगती है।

• गर्म और शुष्क जलवायु वाले राज्यों में अधिक पाई जाती है।

• खेतों में, खाली जमीन, बांधों पर प्राकृतिक रूप से उगती है।

• सूखी, रेतीली और रुक्ष मिट्टी में अच्छी बढ़त।



शाखाओं का विशेष उपयोग – दातून

• बबूल की ताज़ी शाखाओं से दातून करने की परंपरा प्राचीन समय से है।

• दातून करने से दांत साफ होते हैं, पीलापन कम होता है और मसूड़े मजबूत होते हैं।

• सूखी डंडी को पानी में भिगोकर भी दातून किया जाता है।

• नियमित उपयोग से दांतों का संपूर्ण स्वास्थ्य सुधरता है।

बबूल के पेड़ का औषधीय महत्व  Babul jhad ke aushadhi upyog (Hindi)


फल (Pods / Shenga)

• लंबी फली जैसी शेंगें, जिनमें छोटे-छोटे गोल बीजकक्ष होते हैं।

• रंग हरा से लेकर भूरा।

औषधीय उपयोग वाले भाग

• पत्तियाँ, शेंगा/फल, फांदियाँ, छाल (साल), डिंक (गोंद)।


🌿 पत्तियों के औषधीय उपयोग

• मुँह के छाले, दांत दर्द, मुँह में इंफेक्शन में उपयोगी।

• मुँह की बदबू दूर करती है।

• ताज़ी पत्तियाँ चबाने से मसूड़े मजबूत होते हैं और दांत साफ रहते हैं।

• पायरिया, दांतों का पीलापन, बदबू कम करने में मदद।

• पत्तियों का चूर्ण बनाकर उसमें नमक मिलाकर दंतमंजन के रूप में उपयोग किया जाता है।

• नियमित उपयोग से 7–8 दिनों में लाभ।

बबूल के पेड़ का औषधीय महत्व  Babul jhad ke aushadhi upyog (Hindi)


🌿 शेंगा (फलों) के औषधीय उपयोग

• शेंगों के बीज सुखाकर हल्का गर्म करके चूर्ण तैयार करें।

• यह चूर्ण 1 चम्मच कोमट पानी के साथ भोजन के 1 घंटे बाद लें।

• स्त्रियों के अधिक रक्तस्राव, सफेद पानी, माहवारी दर्द में उपयोगी।

• बवासीर, त्वचा के रोग, खुजली में लाभ।

• हड्डियों और जोड़ों के दर्द, कमर दर्द, घुटनों के दर्द में आराम।

• ऊर्जा और ताकत बढ़ाता है।

बबूल के पेड़ का औषधीय महत्व  Babul jhad ke aushadhi upyog (Hindi)


🌿 डिंक (गोंद) के औषधीय उपयोग

• बबूल का गोंद चिपचिपा, काँच जैसा और गहरा रंग का होता है।

• शरीर की थकान दूर करता है, शक्ति और ऊर्जा बढ़ाता है।

• कैल्शियम व मिनरल्स से भरपूर – हड्डियों को मजबूत करता है।

• सांधेदर्द, हड्डियों का दर्द, सूजन और वात विकार में लाभदायक।

• कोरखा खांसी, मुँह सूखना, मुँह के छाले में आराम।

बबूल के पेड़ का औषधीय महत्व  Babul jhad ke aushadhi upyog (Hindi)


• डिंक पाउडर, क्रिस्टल या सीधे पेड़ से निकाला हुआ उपयोग किया जाता है।

• डिंक के लड्डू सर्दियों में ताकद बढ़ाने के लिए खाए जाते हैं।

• डिंक को भिगोकर दूध में, घी में भूनकर, या टॉफी की तरह चबाकर भी खाया जाता है।

बबूल के पेड़ का औषधीय महत्व  Babul jhad ke aushadhi upyog (Hindi)


बबूल की छाल – दांत और जीभ के लिए लाभकारी

• दांतों का पीलापन कम करती है।

• दांत हिलना, मसूड़ों से खून आना में उपयोगी।

• छाल को पानी में कूटकर उबालें और उस पानी से कुल्ला करें या पिएँ।

• दिन में दो बार करने से लाभ।

• जीभ का पीलापन और सफेद परत कम होती है।

• छाल का चूर्ण बनाकर भी उपयोग किया जा सकता है।

बबूल के पेड़ का औषधीय महत्व  Babul jhad ke aushadhi upyog (Hindi)


बबूल की लकड़ी के उपयोग

• घर बनाने में उपयोग।

• खेती के औजार बनाने में उपयोग।

• ईंधन के रूप में प्रयोग।

• बबूल का गोंद लाख बनाने वाली कीटियों का भोजन है।

• तैयार लाख रंग व उद्योगों में प्रयुक्त होती है।

• इसमें Tyanin (टैनिन) पाया जाता है जो औषधीय महत्व रखता है।

• पत्तियाँ पशुओं के चारे के रूप में उपयोग होती हैं।

बबूल के पेड़ का औषधीय महत्व  Babul jhad ke aushadhi upyog (Hindi)


अन्य औषधीय उपयोग

• सर्दी-खाँसी में उपयोगी।

• कमर दर्द, जोड़ों का दर्द कम करने में सहायक।

• दस्त/पतले शौच में शेंगों का चूर्ण + शहद लाभकारी।

• अबालवृद्ध – बच्चे, बड़े, बुजुर्ग सभी ले सकते हैं।

ऐसे हैं बबूल पौधे के आयुर्वेदिक फायदे।

• कोई भी दवा आयुर्वेदिक डॉक्टर की सलाह से लें

Babul jhad ke aushadhi upyog – Hindi me.


नागरमोथा वनस्पती विषयी आयुर्वेदिक माहिती (Nagarmotha Vanaspati – Ayurvedic Aushadhi Mahiti)

  🌿 नागरमोथा वनस्पती विषयी आयुर्वेदिक माहिती ( Nagarmotha Vanaspati – Ayurvedic Aushadhi Mahiti) 🔹 मराठी नावे :  नागरमोथा, लव्हाळा, लव्हग...